1. SKIP_MENU
  2. SKIP_CONTENT
  3. SKIP_FOOTER
  • آخرین بروزرسانی: یکشنبه 25 فوریه 2018. برابر با یکشنبه, 06 اسفند 1396

چراغی که در گذشته مانده است

.

سی و چهار پنج سال پيش، در گرماگرم هياهوی رودهای تپنده‌ای که عاقبت به گنداب حکومت‌اسلامی رسيدند و از حرکت باز ماندند، من دانشجوئی 35 ساله بودم در دانشگاه لندن که فکر می‌کردم روزهای «انقلاب» آنقدر به طول خواهند انجاميد تا تعطيلات تابستانی فرا رسد، و من فرصت دارم که به تهران برگردم و روند رشد فزايندهء انقلاب را به چشم ببینم. انقلاب اما صبر نداشت و بی‌قراری می‌کرد و من، گوش چسبانده به راديوی موج کوتاهی که از نزديکی دانشگاه لندن خريده بودم، می‌شنيدم که شاه رفته است، بختيار می‌کوشد اوضاع را آرام و منطقی کند، و خمينی نشسته در حومهء پاريس پا را در يک کفش کرده است که بختيار هم بايد برود. از طريق همان راديوی موج کوتاه پر از خش خش و پارازيت، گزارش ورود خمينی به فرودگاه مهر آباد، سرود خواندن‌ها و توی دهن اين دولت زدن‌ها را می‌شنيدم و حسی از شادمانی کودکانه اما پر از اضطراب و لذتی جوانانه اما خوف زده وجودم را در خود گرفته بود. آينده چيزی پر از تاريکی و ابهام می‌نمود که همهء برنامه‌ريزی‌ها را باطل می‌کرد و اميد و نوميدی را به دو روی يک سکهء بی‌رونق و چرخنده در هوای معطل مبدل می‌ساخت. در آن هنگام ايران شورش زده برايم دور و تصور ناکردنی می‌نمود. پنج ماه پس از پيروزی انقلاب توانستم برگردم و شهرم را غريبه‌تر از هميشه بيابم.

باری، در همان روزها که آخرين کارهای پايان نامهء دانشجوئی خود را آمادهء ماشين شدن و تقديم به دانشگاه می‌کردم، با اينکه موضوع تحقيقم به تاريخ دور و دراز سازمان‌های مذهبی در ايران مربوط می‌شد، سرگرم کتابی بودم که در خارج از ايران چاپ شده و بوسيلهء يکی از دوستانم به من رسيده بود. کتابی بود دربارهء تاريخ معاصر ايران، از پيروزی انقلابيون مشروطه تا اندکی مانده به آغاز شورش‌های 57، و نويسنده يا نويسندگان‌اش، با گردآوری اسناد مربوط به اين دورهء هفتاد ساله، کوشيده بودند تحليلی نو از وقايع گذشته به دست دهند. 15 سال بعد که تصمیم به مهاجرت گرفتم آن کتاب را، با بسياری کتاب ديگر، تحويل دکتر ماشااله آجودانی دادم که همت کرده بود و نهادی به نام «مرکز مطالعات ايرانی» را در لندن پايه‌گزاری می‌کرد. در آن پانزده ساله که می‌خواندمش، اين کتاب هفتصد هشتصد صفحه‌ای شيرازهء چسبی خود را دست داده و پرپر شده بود؛ از بس که از سر کنجکاوی و حيرت ورق‌اش زده و به نالهء شيرازه‌ای که در گرما می‌خشکيد و پودر می‌شد بی‌اعتنائی کرده بودم.

کتاب «گذشته چراغ راه آينده است» نام داشت و بر جلد آن نام نويسنده‌ای ديده نمی‌شد. می‌شد حدس زد که نويسنده (گان) و ناشر(ان) اش يا توده‌ای (و يا از اضعاف آن حزب) اند و يا از اعضاء جناح چپ جبههء ملی که آن روزها بسيار فعال‌تر از امروزشان بودند. يادم نيست که نويسنده نام کتاب را از شعری، گفته‌ای، جائی گرفته و يا خودش آن را آفريده بود؛ هرچه بود سخن سخت قابل تأمل و تأثيرگذاری می‌نمود؛ در رديف گفته‌هائی همچون «ملتی که تاريخ خود را نشناسد آينده‌ای ندارد» يا «برای تکرار نکردن اشتباهات گذشته بايد آن اشتباهات را شناخت و از آنها درس گرفت» و... تو گوئی که کليد در بستهء آينده کشور من در لابلای آن کتاب قرار داشت و آن را که می‌گشودی، می‌ديدی که اگرچه از گذشته سخن می‌گويد اما غرض‌اش نشان دادن راه از چاه است، آن هم به «تو»ی ايستاده در برابر راه آينده‌ای که چراغ‌هايش مرتب روشن و خاموش می شوند و تو نمی‌توانی، در آن تاريک و روشن، ترس را از اميد، و شادی را از تلخی، تميز دهی.

***

اما من اکنون، در پيرانه سری، به اين پرسش دلشکن نيز رسيده‌ام که «آيا براستی کسی که به گذشته بر می گردد لزوماً هدف‌اش يافتن چراغی برای روشن کردن راه آينده است؟» و می‌بينم که، متأسفانه، پاسخ مثبتی برای اين پرسش ندارم و در بيان علت فقدان چنين پاسخی ناچارم کمی به ساحت «زبان» برگردم. چرا که شايد توضيح اندکی در مورد واژگان و معانی منظورم را آشکارتر کند.
«بازگشت» در زبان عربی معادل باب «رجع» است که رجوع و رجعت و مراجعه و غير آن همه از دل اش برکشيده و ساخته می‌شوند. اما همين واژگان، وقتی به درون زبان فارسی خليده‌اند، معناهائی جز آنچه در زبان عربی داشتند يافته‌اند. مثلاً، با کمی دقت می‌بينم که دو مفهوم «رجوع» (در معنای فارسی شده‌اش) و «بازگشت» در عمل از يکديگر متفاوت می‌شوند و نبايد يکی را بجای ديگری گرفت، همانگونه که در زبان فارسی «رجعت» (به معنای «بازگشت») با «مراجعه» (به معنی مشکل و پرسشی را با کسی يا چيزی در ميان نهادن) از هم متفاوت‌اند. مثلاً، اگر ما به گذشته «رجعت» کنيم و نه «رجوع» اغلب نتيجهء کارمان آن می‌شود که در گذشته می‌مانيم و جا خوش می‌کنيم و، حتی اگر برای يافتن چراغی بمنظور روشن کردن راه آينده چنين کرده باشيم، يادمان می‌رود که به اين مقصود به گذشته بازگشته‌ايم. اما اگر بازگشت ما به گذشته نوعی «رجوع» محسوب شود آنگاه روشن است که رفته‌ايم تا چراغی برای روشن کردن راه آينده بيابيم و به اکنون باز گرديم تا در رفتن به سوی آينده مجهزتر و توانمند‌تر شده باشيم.

***

همين تفاوت ميان دو نوع «بازگشت» را می‌توانيم در حوادث تاريخ معاصر کشور خودمان مشاهده کنيم، مثلاً:
در «انقلاب مشروطه» ما به گذشتهء کشورمان «رجوع» کرديم
اما در «انقلاب مشروعهء 57» به گذشته «مراجعت» کرده و کوشيده‌ايم که در همان گذشته نيز جا خوش کنيم و بمانيم.
در جنبش مشروطيت خواستيم گوهر هويت تمدنی خود را در گذشته‌های قابل به روز شدن پيدا کنيم و به کمک آنها راه آينده‌مان را روشن‌تر ببينيم
و در جنبش مشروعهء 57 دوان دوان از آينده و اکنون ماه و سال‌مان گريخته و به دامان گذشته‌ای مسموم که می‌توانسته آينده‌کش باشد آويخته‌ايم.
متفکران اين دو دوره هم می‌توان از اين بابت با هم مقايسه کرد. ملکم خان را با شريعتی، و ميرزا آقا خان کرمانی را با آل احمد:


جلال آل احمد، رميده از ارزش‌های مختلف انسانی و تمدنی غرب، راه حل معضلات جامعه‌اش را در «بازگشت به پيش از دوران غربزدگی که با پيروزی مشروطيت آغاز شده بود» می‌ديد اما در اين بازگشت» تنها در جستجوی عناصری بود که از راهپيمائی ما به سوی آينده جلوگيری کنند.
يا توصيهء شريعتی در «بازگشت به خويش»، و نصيحت احسان نراقی به آويختن به «آنچه خود داشتيم» هم از همان جنس بود.
اينان توصيه می‌کردند که به گذشته برگرديم و زندگی‌مان را «از همان جا که قطع شده بود» از سر گيريم. اما به کدام سو؟ آينده؟ نه! باز هم به گذشته‌تر، به اسلام پاک و ناب صدر اسلام که هنوز ناکثين و مارقين و قاسطين خراب‌اش نکرده بودند و فاطمه فاطمه بود و علی تجسم ارزش‌های ناب الهی.
پس آيا گذشته براستی چراغ آينده است؟ آيا اين «هستن» از يک قانونمندی بلاترديد آب می‌خورد؟ و يا هيچ تضمينی برای يافتن چراغ و بازگشتن با چراغ و رفتن به سوی آينده‌ای که راه‌اش را اين چراغ روشن می‌کند وجود ندارد؟
من در جزميت کودکانه و غيرعلمی آن کتاب است که امروز هم همان دردها و درمان‌های مهلک تاريخی‌مان را در کار می‌بينم و هنوز آدميان بسياری را می‌شناسم که به گذشته بازگشته و در آن فرو مانده‌اند؛ همچون اسکندر که در استوره‌ها برای يافتن آب حيات و «چشمهء حيوان» به درون ظلمات می‌رود و هرگز بر نمی‌گردد. آری، من آدميان بسياری را می‌ شناسم که در گذشته مانده و چنان به تاريکی و ظلمات گذشته آغشته گشته‌اند که فراموش کرده‌اند سفرشان برای يافتن چراغ و روشن کردن راه آينده بوده است.
ما را، تا زنده‌ايم، گريزی از آينده نيست. زنده بودن ما، نفس کشيدن ما، دردهای ما، و معضلات ما همه «امروزی» اند و اگر دلخوشی و انتظاری برای بهبودشان داريم ناگزيريم نوشدارو را در آينده جستجو کنيم؛ آينده‌ای که اگر بی‌اختيار و تصميم و برنامه‌ريزی ما از راه رسد هيچ نشانهء ناگزيری از بهبود اوضاع، آنگونه که ما آرزويش را داريم، با خود نخواهد داشت و چه بسا که روزگارمان را سياه‌تر از اکنون هم بکند.
به ماجرای مشروطه برگرديم: در پی شکست‌های پياپی ناشی جنگ با روسيه و از دست رفتن بخش‌های عمده‌ای از خاک کشورمان، ما به خود آمديم و تکان خورديم. خود را در آينه‌ای که دشمن پيش رويمان گرفته بود ديديم، به عقب افتادگی مهلک خود واقف شديم و در جستجوی چراغی برای آينده به گذشته رجوع کرديم و، نيکبختانه، «چراغی برای آينده» را يافتيم که در ميان سنگ‌ها و خشت‌های گلی پختهء عهد باستان‌مان افتاده بود و چون بر جداره‌اش دست کشيديم جائی به نام «ايرانشهر» را يافتيم که در چشم آيندگانی چون اخوان ثالث مان گلميخ تاريخ و سرآمد آفاق بود(*)؛ چراغی از آن دورانی که مستقل و زنده و قانونمند و قوی بودیم. و به مدد آن توانستيم راه و چاه را بهتر ببينيم، برای پرشی بزرگ دورخيز کنيم، خواستيم اولين ملت آسيا شويم که می‌خواهد به سوی فردائی بهتر بر جهد، جنبش مشروطه را آفريديم و، چون شاه و شيخ مجلس‌مان را به توپ بستند، از تبريز و کوه‌های بختياری و دشت‌های مازندران براه افتاديم، تهران استبداد زده را فتح کرديم، محمدعلی شاه را به سفارت روسيه فراری داديم، مجلس به توپ شدهء شورا را جانی تازه بخشيديم، ملت شديم، دولت منتخب پيدا کرديم، قانون اساسی نوشتيم و حقوق مدنی آفريديم. و اينگونه شد که گذشته مان چراغ راه آينده‌مان شد.

اما در دههء 50 شمسی ما ديگر آن آدم های 50 سال قبل‌تر نبوديم. خورهء «بازگشت به اسلام سياسی» و موريانهء «قانون‌سازی بر اساس شريعت آخوندی» مغز ما را خورده بود. ما ديگر برای آينده نبود که به گذشته می‌نگريستيم بلکه به آينده پشت کرده بوديم تا به گذشتهء دردناک عهدهای بی‌کسی و استبداد‌زدگی و تسليم و رضا برگرديم. احمد رضا احمدی ِ شاعرمان حکم داده بود که «در خوشه‌های اين اطاق بمان / که دشت سخت تنگ است» و آل احمد نظريه پردازمان، با دهان پر ودکا، به زيارت خانهء خدا رفته و کنفرانس بزرگ اسلامی را ديده و برگشته و، ماجراجويانه، آرزو کرده بود که اين جماعت پهناور اسلامی خود قدرتی بهم زند و طومار غربيان استثمار‌گر و استعمارکار را در هم بپيچند. آنک در سطر سطر کلام و انديشه‌مان بن لادن‌ها و خمينی‌ها و خلخالی‌ها زاده می‌شدند و می‌لوليدند و ما به دنبال بولدوزری می گشتيم که آرامگاه «رضاخان قلدر»مان را ويران کنيم و «تخت جمشيد طاغوتی» را به تلی از سنگريزه بدل سازيم.
باری، بازگشت‌ي اين بار ما «رجوع» نبود، «مراجعت» بود. و در اين بازگشت ِ بی بازگشت بود که منقلب شديم، زير و زیر شديم و آينده را بر پشت بام هامان، در تلاوت الله اکبر، تيرباران کرديم و ماه حيرت‌زده را ديديم که چهرهء امامی دروغين را بر دشت و صحرايش خالکوبی کرده بودند.

***

اما گفتم که ما بازگشت ديگری هم داشته‌ايم. و ماهيت اين «گونهء ديگر» از بازگشت است که در شگفتی آفرينی بر آن ديگری پيشی می‌گيرد؛ چرا که، نه در قلمرو حکومت‌اسلامی، که در اردوگاه مخالفان آن رخ می‌دهد!؛ مخالفانی که قرار است فردای ايران را بهتر از امروز و ديروز نزديک‌اش بسازند و لازم است که مسئولانه به آيندهء آن ملت و آن سرزمين بيانديشند و اگر به گذشته سری می‌زنند برای يافتن چراغی باشد که راه آينده را روشن می‌سازد. يعنی، می‌بينم که گروه پهناوری از اين «مبارزان» نيز در بخش‌های ديگری از گذشته مانده‌اند و چراغی که در دست دارند يا خاموش است و يا جز جلوی پای خودخواهی‌های آنان را روشن نمی‌کند.
آشکارتر بگويم. براستی فايده اينکه بدانيم 28 مرداد قيام بود يا کودتا در چيست اگر اين آگاهی نتواند به روشن شدن راه فردای ما کمک کند؟ فايده اينکه بدانيم در فاصلهء 25 تا 28 مرداد 1332 دولت مصدق قانونی بوده است يا غيرقانونی و کودتائی، چه حاصلی می‌تواند داشته باشد اگر اين «دانش» نتواند به ما بگويد که چگونه می‌توان حکومت نابهنگام و خونريز اسلامی را منحل کرد و از ميان برداشت؟ اين دانش‌ها و اين چراغ‌ها اگر موجب شوند که ما در 60 سال پيش متوقف شويم چه دردی را دوا می‌کنند؟ چه فايده‌ای دارند اگر فقط به کار جدائی‌ها و تفرقه‌ها بيايند و از همدلی‌های کنونی و فردائی ما جلوگيری کنند؟
می‌گويند ايران دچار کارکرد وقفه ناپذير ماشين باز توليد استبداد است. استبداد قاجارها جا به استبداد پهلوی‌ها می‌بازد و استبداد پهلوی‌ها از زهدان خويش استبداد ولايت فقيه را می‌زايد. اما به چه دردی می‌خورد هزار بار مرور کردن تاريخ قاجاريه تا ولايت فقيه اگر اين مطالعه نتواند راه جلوگيری از کار ماشين باز توليد استبداد را به بما نشان دهد و کاری کند که ما در همان گذشته‌ها بمانيم و بلوليم و بر بالش عقايد متقن و تعلل‌ناپذير خود بخسبيم و حاضر نشويم در زير آسمان اکنون مان با هموطنان ديگرمان بر سر سفرهء يک فکر مشترک برای فردا بنشينيم؟ نه! در اين پيرانه سر دريافته‌ام که گذشته هرگز «لزوماً» چراغ راه آينده نيست و بازگشت به آن می‌تواند بازگشت کننده را در غارهای تاريک خود اسير کند و بر وروديه‌های سرزمين تف زدهء فردا پرده‌ای از تار عنکبوت‌های فريبنده بکشد؛ تا ما و «ياران غار» مان در پس آن «پردهء مانع» چندان بمانيم تا در همان گذشته با هفت هزار سالگان سر به سر شويم.

_______________________________________
* در اين جملات پژواک سخن فاخر مهدی اخوان ثالث جاری است که در شعر «شوش» خويش اينگونه آغاز می‌کند: «این ابر شهر، این فراز فاخر، این گلمیخ / این فسیل فخر فرسوده / این دژ ویرانهء تاریخ: / شوش را دیدم. / این کهن تصویر تاریک از شکوه شوکت ایران پارینه / تخت جمشید دوم، بام بلند آریائی شرق / ...شوش در باغی که ایران بود، چون قصری هزار اشکوب...»

برگه درخواست عضویت
ایمیل دبیرخانه حزب
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

با ما همراه باشید

روشنگری لازم

مقالاتی که از دگراندیشان و هم‌اندیشان در سامانه حزب مشروطه ایران (لیبرال دموکرات) درج می‌شوند، تنها برای آگاهی‌رسانی، ترویج رواداری و نهادینه کردن چندگرائی در فرهنگ سیاسی کشورمان می‌باشد و حزب هیچ‌گونه مسئولیتی در قبال محتوای آنان ندارد. مقالات می‌توانند با نظرگاه‌های حزب هم‌خوانی نداشته باشند. سامانه حزب در انتخاب مقالات آزاد است.

آخرین مقالات درج شده جدید

مشروطه ایرانی و گفتمان ملی…

22 بهمن و خیزش مردم ایران…

تلاش بیهوده حجاریان…

هفدهم ماه دی، روز زن در ایران…

بیانیه جبهه ایران‌گرایان در پشتیبانی از تظاهرات گسترده مردم در ایران…

مقالات دگراندیشان جدید

مشکل، مردم ایران نیستند؛ رژیم جانی‌شان است…

قیام ملی نقاب (نجات قیام ایران بزرگ)…

آیت‌الله مایک؛ آمریکاییِ مسلمان‌شده‌، رئیس جدید میز ایران سازمان سیا…

ایران را چرا باید دوست داشت؟…

در باغ وحش آخوندها!…

مقالات هم‌اندیشان جدید

بحثی در مقوله رفراندوم درخواستی و بیانیه پانزده اصلاح‌طلب پشیمان…

آیا هدف روسیه تبدیل ایران به یک «حکومت اقماری» است؟…

مارتین لوتر: مردی که به قرون‌وسطی فرمان ایست داد…

تشدید «جنگ سرد» در مناسبات آمریکا و ایران…

جشن مهرگان، تجدید پیمان با مهر و روشنایی…